Drama i Nordsjøen

Drama i Nordsjøen i april 1942



Fra boka "Slik vi husker det"
 

 
(201)
Dei som gjekk i Englandsfart med skøytene dei første åra 
av krigen, hadde ein stri tørn der både tyskarane og styggever 
var motstandarar. Ein av dei som var med, Alfred Langøen 
som no er busett på Hosteland, fortel her om eit av dei drama 
som utspela seg i Nordsjøen i 1942.

Me gjekk ut frå Lerwick på Shetland i april 1942 med 
M/K «Frøya», fullasta med krigsstoff og olje, for me hadde ein 
lang tur framfor oss, me skulle til Tromsø. Båten var 64 fot 
lang, og ein god sjøbåt. Det var ein fiskebåt frå Alesund­ 
traktene.
Kursen vart sett øst eit kvart nord, for me ville koma oss 
inn på tremilsgrensa så langt sør som råd var slik at me fekk 
fylgje med fiskebåtane nordetter kysten. Fiskarane hadde ikkje 
lov å gå lenger vest enn ut på tremilsgrensa.
Etter  to døgn nådde me  fyrste  målet  og endra  kursen  til 
nord  til øst, men  då me hadde  gått  til kl.  19  om kvelden  det 
tredje  døgnet,  kom  eit  tysk  sjøfly.  Det  var  ein  Heinkel  118.
Fyrst gjekk det forbi oss, gjorde ein runde og kom att rett 
bak oss med kurs rett over båten, berre 40-50 meter over oss.
(202)
Me hadde ein dobbel Strip, Lewis montert på atterenden 
og på begge sidene hadde me ein enkel Lewis. På bakken 
framme var ein Colt montert. Den doble og den eine enkle 
Lewis'en skaut me med mot flyet, og me såg at me traff den 
eine av dei som sat framme i flyet, for heile fronten var bare 
glas så det var godt å sjå dei to karane der.
Det var 0. Bergsvik som skaut  med  den  enkle  Lewis'en, 
og han planta heile magasinet i høgre motor så han stogga då 
flyet var litt bak oss.
Men då slepte flyet ei bombe som traff oss bakom maskinruffen. 
Den gjekk tvers igjennom båten, ned gjennom dekket 
og ut på babords side i atterenden. Styreroret til bomba låg att 
på dekket vårt der holet var. Bomba eksploderte først etter at 
ho kom i fri sjø, men eksplosjonen var så kraftig at han slo 
laus stilken i båten.
Han som skaut med den enkle Lewis'en fekk slengd seg 
frampå dekket på styrbord side, og han som sto med den doble 
slepte skulderstykki så dei for rett opp, og bomba slo dei av nett 
før ho gjekk igjennom dekket.

Braadland,den noverande admiralen, som var sjef og 
som me skulle setja i land i Noreg, sa med det same:  Der for Langøen. 
A nei, var svaret han fekk, ikkje han denne gongen.

Båten vart mykje lekk slik at maskinen stogga.  Eg fekk 
med eit par mann og trekte ein presenning under båten bak slik 
at me fekk tetta holet noko.  Resten  av karane  auste ut vatn 
og me klarte å halda det ei stund endå om det såg håplaust ut.

Me heiste seglet og byrja segla på sørvest for det var fin 
bris frå nord. Me fann snart ut at båten måtte lettast for lasten 
og me starta med å lempa oljefat på sjøen. Det hjelpte noko, 
men vannet steig kor me lensa.  Me klarte å halda han flytande 
eit par timar.

Flyet hadde etter bombinga sett kursen mot nordaust, men 
måtte sleppa heile bombelasta 300-400 meter frå oss. Det vart 
retta ein kanon mot oss før det bomba oss, men han som styrte 
kanonen var truffen med ein gong.  Då me sist såg flyet hadde
(203) 
det sterk slagside, så det hadde nok ikkje lenge att. Det vart no 
eit fly mindre i Noreg, til å patruljere ute i havet med.

I båten auka vatnet endå om me tok ein del  av fata  og 
hadde fram på bakken for å letta trykket på lekkjasjen. Så sette 
me ut livbåten slik at den var klar.  Men  den var  så liten at 
den rymde ikkje alle mann. Det var ikkje rare greiene me vart 
sende ut med. Livbåten var på 12 fot, utan tankar eller anna 
utstyr og berre to par årar. Alt han kunne ta var 5 mann, men 
me var 9.

No var gode råd dyre.  Eg fekk ordna med at det vart laga 
ein flåte. Me tømde oljen av fire fat. Så tok me bommen og 
sagde i to og batt saman med fati med turt tau. Etterpå tok me 
bingskota og la på tvers oppå og batt alt saman med turt tau 
som ville krympa når det kom i vatn. Å spikra var det ikkje 
gagn i, det ville snart riksla laus ute i sjøen. Me fekk flåten vår 
ferdig medan telegrafisten arbeidde på harde livet med å kalla 
opp England, men han fekk ikkje svar. Til slutt vart apparatet 
øydelagd av vatnet.

Flåten var gjort klar.  Me  hadde  vatn  og ein boks  kjeks, 
ein del ulleppe og to soveposar. Alt vart  surra fast på  flåten, 
og leidaren ga ordre om kven som skulle gå i livbåten og kven 
som skulle på flåten. Ved 24-tida gjekk «Frøya » ned, og dei på 
flåten kom  seg fint klar då båten sank. Dei fire på flåten var 
ved godt mot, og det siste dei sa til oss i livbåten var at me 
måtte skunda  oss og henta hjelp.

Me starta å ro sør ein halv vest. Det gjekk fint for me 
sto rett undan vinden heile natta og neste dag. Me laga til eit 
provisorisk segl, og då gjekk det endå betre med farten. Men i 
2-tida vart det stilt og me måtte byrja ro att. Me rodde fire 
mann i toft og det gjekk bra.

Om kvelden kom eit tysk sjøfly vestover heilt ned til vatnet. 
Det var så nær at me måtte leggja oss flate i båten. Det 
gjekk så langt vest at det kom i den kursen me hadde gått med 
«Frøya». Då svinga det nordnordost og me såg ikkje meir til 
det. Me rodde att, og heldt same kursen heile natta til 
neste morgon.
(204)
Ved eittida dreia vinden over på vest, og no vart det meir 
stamp. Då natta kom vart det så tungt at me berre måtte andøva 
på vinden, og slik låg me heile natta til det lysna av dag. 
Då vart me samde om at me fekk ro mot aust og prøva å koma 
oss inn til norskekysten og få tak i ein båt å gå til 
Shetland med.

Me sigla og rodde mot aust, og det gjekk fint. Men mat og 
vatn hadde me ikkje. Vatnet var øydeagd av sjøvatn, og kjeksa 
hadde me mist i stormen om natta. Me hadde skif tast om å ta 
ein blund bak i båten, men det vart det snart slutt på.

Tørsten byrja å gjera seg gjeldande, og eg hadde nett lagt 
meg ned då eg såg at den eine tok ausefatet og drakk sjøvatn. 
Eg fekk slått det fra han, men han var alt «tørna» så han ville 
berre hoppa på sjøen. Så tok me ei line og batt han, men det 
vart ikkje meir av svevnen min for det hadde vorte utrygt i 
båten.  Alle satt berre og glodde på kvarandre.

Me heldt  fram med  kursen  vår til det leid fram på  natta. 
Vinden  spakna men  det  var  nokså  stor sjø etter  stormen.  Me 
rodde på  aust heile natta  og neste dag såg me fjella  i Noreg.

Då var det at gutane livna til att, det vart tent nytt mot i 
alle og han som me hadde bunde vart løyst for han lova at han 
skulle vera roleg. Det var fyrste gong han var i robåt, han 
var halvt finne. Ja, me rodde til me såg unnelandet men me 
var ikkje sikker på kvar det var for det var så lite siktbart. Me 
såg eit fyrtårn, og det trur eg sikkert var Utrøane utanfor Kinn.

Men så vart situasjonen håplaus att. I 4-5 tida fekk me 
ein friskande vind frå ost-nordøst og det var ikkje tale om å 
ro lenger på same kursen. Båten klarte ikkje å vaka lenger, 
sjøen slo han halv i eit vekk.

Det vart ny rådslaging, kva skulle me no gjera? Det var 
triste greier, berre ha så lite att og så måtta snu. Men kva anna 
kunne me gjera når me ikkje greidde meir. Me var samde om 
at det ikkje var tale om å ro lenger på vinden. Me måtte setja 
undan vinden att og prøva koma oss til Shetland, for me hadde 
fire mann som venta på hjelp  på flåten.

Kursen vart sett nordvest, og ved 6-tida om  morgonen 
byrja  me  segla  og  ro,  og  slik  heldt  med  det  gåanden  heile 
dagen. 
(205)
Det var då kuling av aust-nordaust, men då natta kom 
måtte me ta ned seglet og leggja oss til å andøva for å halda 
båten på sjøane. Det var ei tung natt med andøving og ausing. 
Sjøen slo inn i eit vekk så det var ikkje tale om å tenkja på 
svalt eller tørst.  Me var blaute nok utvendes.

Då det lysna av dag sat me to mann med årane og heldt 
båten med baugen på sjøane. Me måtte ta det rolig og la båten 
gå med atterenden føre for heile havet var berre i brot over 
alt. Tre mann skiftast om å ause for vatnet kom inn alle vegar 
i dette nøtteskalet vårt. Båten virka ikkje større mot Nordsjøen 
som me låg og baska i.

Det gjekk fort mot vest med oss likevel, like til vinden 
løya ei stund om ettermiddagen. Då vart gutane urolege att. 
Dei ville berre ha vatn, og så såg me land i eit vekk. Me såg 
Utvær og me såg Fedje, og me såg heilt klårt Halmengrå, 
men det var berre «smørland» alt saman, som me såg i ei 
skodde av fantasi.

No tørna både Furevik og Johansen i tillegg til han me 
hadde frå før,  og så sat me to mann med kvar si åre i framrommet 
og rodde. Det var Bergsvik og eg. Eg fekk lurt frå 
Bergsvik revolvaren som låg på tofta ved sidan av han med 
fullt magasin. Revolvarane til dei andre hadde eg  kasta  på 
sjøen. Eg tok ut magasinet av Bergsvik sin revolvar, det var 
ikkje  skot i løpet.

Mens vi sat slik og rodde «tørna» Bergsvik. Han sat og 
fantaserte om at me var komne inn til Utvær og at der låg to 
motorbåtar. Den eine var ny båt med gamal motor, den andre 
gamal båt med ny motor.  Sjølv ville han ta den med ny motor 
i, men eg ville ta den nye båten. Brått fata han revolvaren 
som låg på tofta, sette han i brystet på meg og sa: Eg skal 
drepa deg. Så trykte han av, men der var ikkje skot. Så måtte 
eg slå han i hovudet med min revolvar så han svimte av. Han 
låg i framskuten, eg hadde bunde hendene hans, til han 
vakna, men han klårna litt etter kvart og fortalde kva han 
hadde vorte så sint for. Han hadde fått eit samanbrot og var 
ute av fatning, men var så bra att at et løyste han slik at me 
(206)
kunne setja oss til å ro med kvar sin åre. Og slik rodde me til 
ut på kvelden.

Mens me sat slik kom  det ei kvit sky imot  oss, og ut av 
skya vart det sagt: «Hald ut Langøen, så vert de berga». Eg 
trudde eg fantaserte, men så såg dei andre på meg og spurde 
om eg høyrde kva røysta sa. Og eg måtte svara det at det 
gjorde eg.

Slik fekk me styrke att alle saman, og eg høyrde ikkje meir 
om mat eller drikke av nokon, og alle vart heilt rolege.

Det kom ny vind og me laga eit drivanker av ein kjeksboks 
og ei tofte som vart slept femten favnar framom båten, 
men han la seg på tvers slik at me måtte sleppa ei vassbøtte 
ned over same lina. Då låg båten fint, men me måtte sitja med 
årane og halda han. Då braut sjøen seg ut på toften. Slik heldt 
me det gåande heile natta alle mann. Det var den tyngste natta 
me hadde.

Det provisoriske ankeret gjorde at me låg fint og dreiv så 
sakte at me ikkje fekk inn så mykje sjø. Dei klarte å ausa det 
ut etter kvart. Me låg på same måten til ut på dagen. Då kom 
det ei haglbyge og eg klarte å berga kvar sine ni hagl, og dei 
var så store at me fekk sløkkja den verste tørsten. Etterpå kom 
sola fram, og då vart det litt lettare.

Om ettermiddagen såg me ein dampbåt men den kom ikkje 
den vegen me var. I kveldinga såg me land. Me hadde sett det 
lenge både Bergsvik og eg, men me våga ikkje snakka om det 
for me hadde vorte lurte så mange gonger før av «smørland». 
Men denne gongen var eg sikker for eg såg at det braut opp 
på land og så kjende eg fyret, som var Muukle Flugga.

Men då alle var klåre over at dette var alvor, då vart det 
liv i gutane. Me dro inn ankeret og sette oss til å ro fire mann i 
toft og den femte skudde på med dei bak. Me rodde rett undan 
vinden som nå var løya og gått over på nord, men endå er eg 
viss om at ein 10 år gamal unge hadde rodd forbi oss, så utslitne 
som me var.

Me rodde rett unna vinden, som var spakna, og mellom 
haglbygene skein sola. Me fekk samla oss kvar sine 10-12 hagl 
slik at verste tørsten var slokt.  Etter omlag ein time kom det to 
(207)
båtar, ein destroyar og ein tankbåt, og me sette opp ei åre 
med litt av ein skjorte på i ronga bak i båten. Dei fekk sjå oss 
på destroyaren og kom rett på oss. Det vart spurd om me var 
fiskarar, men dei fekk snart vita at det var den norske marine. 
Ein nettingleidar vart hengd ut, og dei fire første kom seg fint 
opp, men meg gjekk det tregt med. Eg var skadd i eine foten 
etter roren av bomba som trefte båten, men eg kom med då opp.

Alt som var i båten vår vart teken ombord, og båten heiste 
dei opp på dekk. Me sjølve vart hjelpte ned i salongen, men 
ein av karane var så frossen og tjukk i føtene at dei måtte 
skjera støvlane av han.

Kapteinen  på  destroyaren  fekk beskjed  om dei fire på 
flåten, og han sette med ein gong telegrafisten i arbeid med å 
kalla på London for å få lov til å gå på leiting etter flåten, og 
at det måtte sendast ut fly for å hjelpa dei som sat på fire 
oljefat i Nordsjøen.  Me var alle viljuge til å vera med ut på leiting, 
men kapteinen fekk ordre om at han måtte gå der han eigentleg 
skulle, og dermed vart det ingen tur for oss med destroyaren. 
Skipet gjekk til Lerwick med oss, og me hadde det fint ombord. 
Med det same me var komen ombord hadde me alle fått kvar 
sitt glas whisky, og jamen vart me godt på ein kant alle saman. 
Hadde det virka slik kvar gong, ville det vore billig å koma litt 
på ein kant av whisky.  Men nå hadde me vore sju døgn utan 
mat og vatn, og var så utmatta at det var lite motstandskraft att. 

Neste morgon då eg kom på dekk, var alt utstyret lagt opp 
ibåten vår, og båten hadde dei malt kvit som han var før. Men 
kulehola etter at flyet som kom over oss andre dagen hadde 
skate på oss, var på plass.  Dei hadde me tetta med den kvite 
skjorta  mi.

To av karane våre var så dårlege at dei måtte liggja i sjukelugaren, 
men me andre vart sette til bords for å få oss mat. Det 
var skrale greier, ein kjeks og ei halvt glas mjølk kvar, 
kvarannan time.

Me kom inn til Lerwick ved 3-tida om natta, og kl. 10 om 
føremiddagen vart me henta med båt frå land. To mann måtte 
på sjukehuset, me andre tre  vart  køyrt  til  den  norske 
leiren der me fekk eta alt me ville. Men det gjekk gale, to av oss fekk 
(208)
magesår som har gjeve oss mykje «trouble» seinare, me levde 
over krigen begge to.

I leiren hadde me det fint, men tanken på om dei på flåten 
hadde fått hjelp, plaga oss mykje. Major Mitchell kom på besøk, 
og han sa det var sendt hjelp. Det same sa fleire andre, 
men alt dagen etter fekk me høyra noko anna.

Ei norsk dame som var gift på Shetland hadde vare oppe 
med klede og sko til oss, og me gjekk i sivil, men det varde 
ikkje lenge. Ein kapteinløytnant sa at dei tre båtane som var 
sende ut til hjelp, måtte snu inatt fordi dei hadde treft på 
tyske fly 15-20 kvartmil nord av Muukle Flugga. Då flya 
snudde, hadde to av båtane  halde  fram mot  posisjonen  der 
« Frøya»   gjekk  ned,  medan  den  eine  gjekk  inn  til  Baltasund.

Nå vart det spørsmål om me ville gå ut på ein ny tur, og 
me svarte at dersom det gjaldt leiting etter flåten vart me med. 
Det var det. Me gjekk på kontoret til major Mitchell og fekk 
uniformar, og gjekk om kvelden ut med skøyta «Olaf ». Det var 
ein god båt, som gjorde ca. 8.5 mil.

Fyrste dagen i sjøen kom det eit tysk fly over oss, men det 
ensa oss ikkje. Då me hadde gått i 32 timar var me komne fram 
til rett posisjon. Me starta leitinga med å gå fem kvartmil i 
firkant, og auka på til ti kvartmil og så vidare til kvelden kom 
og me ikkje kunne sjå meir. Då var me komne opp i eit minebelte 
og me måtte stå to mann ved rekka for å skua unna hornminene 
frå skutesida.  Dei gjekk av ved 10 pund trykk.

Så snart det vart lyst, tok me opp att leitinga, og været 
var fint. Me heldt det gåande til i 7-tida om kvelden. Då kom 
det eit fly som me sa var tysk, men kapteinløytnanten sa det 
var eit Catalina og starta med å morsa til det. Han spurde om 
dei hadde sett flåten.

Han fekk ikkje svar, men flyet stupte ned framfor oss, og 
då såg også kapteinløytnanten hakekorset. Då slutta han å 
morsa.

Sjølv sto eg i styrehuset og kommanderte alle mann til 
våpna. Flyet kom rett mot oss, og då avstanden var 600-700 
meter åpna det eld. Det hadde tre 20 mm kanonar og 4 maskin gevær, 
(209)
så det var nett som ei haglkave over oss av kuleregn og 
sjøsprut.

Då det snudde for å prøva koma på langs av båten, var det 
mannen i styrehuset som måtte snu båten slik at han kom på 
tvers.  Då vart det minst skotlengde på båten.

Me skaut med alt me hadde og trefte fint. Neste gang flyet 
kom over oss vart eg såra, der eg sto i styrehuset. Ein treffar 
frå kanonane knuste leggene og eine låret då granaten eksploderte. 
Då det kom neste gong hadde eg fått sett meg ned på 
ein krakk for å greia å styra. Nå var Johansen truffen i sida, 
og tredje gang fekk han som var bak på båten ein splint av ei 
maskingeværkula i låret. Det var kapteinløytnanten, og han 
kom fram i styrehuset og sa me måtte slutta å skyta og overgje 
oss. Han ville vinka med ein kvit handduk. Men då fekk han 
sin revolvar for panna med ordre om å gå til våpenet sitt.

Han gjekk med ein gong, for han skjøna det var alvor. Han 
var ein av dei som når båtane gjekk til Noreg sto på kaien og 
sa at me ikkje måtte overgje oss, men skyta oss sjølve om me 
ikkje greide det.

Flyet kom att og hadde fått fylgje av eitt til. Dei skaut og 
slepte bomber. Dei trefte ikkje, men båten for bort over sjøen 
som om han gjekk i ei steinrøys. Johansen vart treft ein gong 
til, og han som sto framme med colt'en  men han skaut like 
godt. Berre ein mann var usåra då flya kom igjen og mykje 
lågare. Men det gjorde det betre for oss som kunne skyta etter 
flygarane. Dei to Dornier 24 flybåtane hadde visst fått nok nå, 
men eg veit ikkje om kor mange bomber dei slepte på oss. Det 
brann godt i dei to flya då dei sette kursen mot aust, og tre 
andre fly som var komne til gjekk ikkje til åtak.

Bergsvik som låg framme med colt'en hadde fått ein granatsplint 
i hovudet, og båten såg fæl ut.  Ikkje master, dekket 
var traspa sund og styrehuset var  som ein sil. Åtaket hadde 
halde på i 25 minutter, men sanneleg var det lange minutter.

Me sette kursen vest til sør, slik at me kom ut av den kursen 
som tyskarane hadde, og gjekk slik til midnatt. Då skifta me til sør til vest.
(210)
Han som ikkje var såra tok roret, og me andre var forbundne. 
Det gjekk fint med oss som var såra då me klarte å 
stoppa bløinga med bomull og gassbind. Sjølv laga eg meg 
krykkar av kassefjølar  og hivde meg frampå.

Kapteinløytnanten med splinten i låret hørde me ikkje 
meir til. Han fekk vera kokk og var flink til å koka, men hadde 
mykje arbeid med å ordna opp i byssa før han fekk koma i 
gang med å laga mat. Han visste han måtte vera snill gut, elles 
fekk han seg ei kula. Me andre hadde revolvaren hengjande 
laust, så det var ikkje greit å vera stor mann her ombord. Det 
var ikkje på kvar tur me hadde ein kapteinløytnant til å koka 
for oss.

Etter å ha gått i 23 timar såg me land, og eit par timar 
seinare kom me opp til vaktbåten.  Det var ein driftar.  Dei 
fekk vita kven me var, og at me ville inn til land, men det fekk 
me ikkje lov til før dei hadde fått svar frå London. Det ville 
dei ikkje få før neste dag, no var det i 8-9 tida om kvelden. 
Endå om me sa me hadde såra ombord, fekk me ikkje gå inn.

Det var berre ein ting å gjera. Eg ba Bergsvik og ein til 
om å halda seg klar med Colt'en og sette full fart på båten inn 
til Baltasund. Vaktbåten kom etter, men me gjekk ifrå han. 
Festningen skaut eit varselskot framfor oss då me kom under 
land, men me morsa til dei og sa kven me var, og at me hadde 
såra ombord. Me fekk svar om å gå til kaien og med det same 
me var inne kom det dokter ombord. Det var mange «snore­ gubbar» 
på kaien, mellom anna ein flygeneral. Vaktbåten kom 
opp på sida av oss, og løytnanten ombord banna over oss nordmenn, 
men det skulle han ikkje ha gjort. Generalen bykste inn 
på styrehustaket til vaktbåten og slo til løytnanten midt i fjeset, 
og hivde lua og trøya hans på sjøen. Han fekk beskjed om at 
frå nå av var han gast. Generalen spurde oss om me ville vera 
med og gå ut for å ta opp kampen med vaktbåten, og me sa 
ja, men dei på vaktbåten ville ikkje.

Det vart gjeve beskjed til Lerwick om at me var i Baltasund, 
og at me måtte hentast. ShetlandsLarsen gjekk ut med 
ein gong med  «Andholm», men det gjekk for seint med ein 
slik båt,  og flyadmiralen  fekk oss alle ned i ein flybåt som 
(211)
gjorde 40 mil.  Me trefte «Andholm»  på vegen, og Shetlands Larsen 
gjekk for å ta «Olaf » på slep til Scalloway.

I Lerwick var me køyrde til sjukehus med ein gong og 
teke hand om, men det var for seint. Dei fleste døde. Av oss 
tre som hadde hatt den harde roturen miste me Johansen, som 
døde etter at han kom på sjukehuset.

Det vart ei stor sorg over dei som me ikkje fekk ha med 
ut att. Etter at Johansen var død, vart me to andre sende med 
fly til Skottland til det norske sjukehuset, der professor Holst 
og kaptein Worsleff opererte meg og lappa meg saman att.


Tips, kommentar, send epost: Send Mail